- تاریخ انتشار: 1405/07/15
- زمان مطالعه: 20دقیقه
- نویسنده مقاله: وبلاگ پرسشنامه آنلاین
اگر برای یک تحقیق دانشگاهی، پایان نامه، طرح پژوهشی یا نظرسنجی سازمانی به جمع آوری اطلاعات از افراد نیاز دارید، احتمالاً یکی از اولین ابزارهایی که به آن فکر می‌کنید پرسشنامه است.
اما طراحی پرسشنامه فقط به معنی نوشتن چند سؤال و قرار دادن آنها در یک فرم آنلاین نیست. یک پرسشنامه خوب باید بتواند اطلاعات مورد نیاز پژوهش را با کمترین ابهام و بیشترین دقت از پاسخ‌دهندگان دریافت کند.
حتی اگر جامعه آماری مناسبی انتخاب کرده باشید و تعداد پاسخ‌ها نیز کافی باشد، یک پرسشنامه ضعیف می‌تواند کیفیت نتایج تحقیق را کاهش دهد. سؤال‌های مبهم، طولانی، جهت‌دار یا نامرتبط ممکن است باعث شوند پاسخ‌دهنده برداشت متفاوتی از سؤال داشته باشد و در نهایت داده‌هایی جمع‌آوری شوند که تحلیل آنها دشوار یا گمراه‌کننده باشد.
در این مقاله، ۱۰ نکته مهم را بررسی می‌کنیم که به شما کمک می‌کنند یک پرسشنامه پژوهشی استاندارد و قابل استفاده طراحی کنید.
۱. قبل از نوشتن سؤال، هدف پژوهش را مشخص کنید
اولین و مهم‌ترین مرحله در طراحی پرسشنامه، مشخص کردن هدف است.
پیش از اینکه حتی یک سؤال بنویسید، باید بدانید:
-
دقیقاً می‌خواهید چه چیزی را اندازه‌گیری کنید؟
-
چه اطلاعاتی برای پاسخ به سؤال اصلی پژوهش نیاز دارید؟
-
پاسخ‌دهندگان چه کسانی هستند؟
-
نتایج پرسشنامه قرار است در چه تصمیم یا تحلیلی استفاده شوند؟
برای مثال، فرض کنید موضوع پژوهش شما «بررسی رضایت دانشجویان از آموزش مجازی» است.
در این حالت، صرفاً پرسیدن سؤال «آیا از آموزش مجازی راضی هستید؟» اطلاعات محدودی در اختیار شما قرار می‌دهد.
ممکن است بخواهید رضایت را در چند بُعد بررسی کنید؛ برای مثال:
-
کیفیت محتوای آموزشی
-
نحوه تدریس
-
تعامل با مدرس
-
کیفیت سامانه آموزشی
-
دسترسی به منابع
-
پشتیبانی آموزشی
-
رضایت کلی
بنابراین بهتر است ابتدا اهداف پژوهش و متغیرهای مورد بررسی مشخص شوند و سپس برای هرکدام سؤال‌های مناسب طراحی شوند.
قاعده ساده: هر سؤال پرسشنامه باید دلیلی برای حضور داشته باشد.
اگر نمی‌توانید توضیح دهید که پاسخ یک سؤال قرار است چه اطلاعاتی به پژوهش شما اضافه کند، احتمالاً آن سؤال به پرسشنامه شما تعلق ندارد.
۲. پرسشنامه را با سؤال‌های غیرضروری طولانی نکنید
یکی از مشکلات رایج در پرسشنامه‌های پژوهشی، تعداد بیش از حد سؤال‌هاست.
گاهی پژوهشگر برای اینکه هیچ اطلاعاتی را از دست ندهد، سؤال‌های زیادی به پرسشنامه اضافه می‌کند. نتیجه این کار می‌تواند خستگی پاسخ‌دهنده و کاهش دقت پاسخ‌ها باشد.
طول مناسب پرسشنامه به موضوع، جامعه هدف و نوع سؤال‌ها بستگی دارد و نمی‌توان برای همه تحقیقات یک عدد ثابت تعیین کرد.
اما یک اصل مهم وجود دارد:
پرسشنامه باید فقط اطلاعاتی را جمع‌آوری کند که برای هدف پژوهش لازم است.
اگر دو سؤال اطلاعات تقریباً یکسانی تولید می‌کنند، بررسی کنید آیا واقعاً به هر دو نیاز دارید یا خیر.
همچنین بهتر است قبل از اجرای اصلی، پرسشنامه را با چند نفر از جامعه هدف آزمایش کنید و از آنها بپرسید:
-
آیا سؤال‌ها واضح بودند؟
-
آیا پاسخ دادن به پرسشنامه خسته‌کننده بود؟
-
آیا سؤال دشوار یا نامفهومی وجود داشت؟
-
آیا گزینه پاسخ مناسب برای همه سؤال‌ها وجود داشت؟
این مرحله می‌تواند بسیاری از مشکلات پرسشنامه را پیش از اجرای اصلی مشخص کند.
۳. سؤال‌های پرسشنامه را ساده و واضح بنویسید
پرسشنامه قرار نیست متن دانشگاهی پیچیده‌ای باشد.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک سؤال خوب، شفاف بودن آن برای پاسخ‌دهنده است.
برای مثال، سؤال زیر چندان مناسب نیست:
«با توجه به تجارب کسب‌شده در فرآیند بهره‌گیری از خدمات ارائه‌شده، میزان ارزیابی شما از سطح مطلوبیت خدمات مذکور چگونه است؟»
همین مفهوم را می‌توان ساده‌تر بیان کرد:
«از کیفیت خدمات ارائه‌شده چقدر راضی هستید؟»
در طراحی سؤال، تا حد امکان:
-
از جمله‌های کوتاه استفاده کنید.
-
از واژه‌های تخصصی غیرضروری استفاده نکنید.
-
از اصطلاحات مبهم دوری کنید.
-
یک سؤال را بیش از حد طولانی نکنید.
-
مطمئن شوید پاسخ‌دهنده دقیقاً می‌داند درباره چه چیزی باید پاسخ دهد.
هرچه سؤال واضح‌تر باشد، احتمال برداشت‌های متفاوت کمتر می‌شود.
۴. در هر سؤال فقط یک موضوع را بپرسید
یکی از خطاهای مهم در طراحی پرسشنامه، پرسیدن دو یا چند موضوع در یک سؤال است.
برای مثال:
«میزان رضایت شما از کیفیت تدریس و امکانات آموزشی چقدر است؟»
مشکل این سؤال چیست؟
ممکن است یک فرد از کیفیت تدریس کاملاً راضی باشد اما از امکانات آموزشی ناراضی باشد. در این حالت مشخص نیست پاسخ‌دهنده دقیقاً به کدام بخش امتیاز داده است.
بهتر است سؤال را به دو سؤال تقسیم کنیم:
«میزان رضایت شما از کیفیت تدریس چقدر است؟»
و
«میزان رضایت شما از امکانات آموزشی چقدر است؟»
این اصل در مورد سؤال‌های نظرسنجی نیز بسیار مهم است.
هر سؤال = یک مفهوم مشخص
این کار باعث می‌شود داده‌های جمع‌آوری‌شده در مرحله تحلیل نیز قابل استفاده‌تر باشند.
۵. سؤال‌های جهت‌دار نپرسید
پرسشنامه باید تا حد امکان به پاسخ‌دهنده اجازه دهد نظر واقعی خود را بیان کند.
برای مثال، سؤال زیر جهت‌دار است:
«با توجه به کیفیت بسیار خوب خدمات کتابخانه، میزان رضایت خود را چگونه ارزیابی می‌کنید؟»
عبارت «کیفیت بسیار خوب» قبل از پاسخ دادن، یک قضاوت را به پاسخ‌دهنده القا می‌کند.
نسخه بی‌طرفانه‌تر:
«میزان رضایت شما از کیفیت خدمات کتابخانه چقدر است؟»
در طراحی پرسشنامه پژوهشی بهتر است سؤال‌ها تا حد امکان خنثی و بدون القای پاسخ باشند.
به جای اینکه به پاسخ‌دهنده بگوییم چه نظری باید داشته باشد، باید از او بخواهیم نظر خودش را بیان کند.
۶. مقیاس پاسخ مناسب انتخاب کنید
نوع گزینه‌های پاسخ می‌تواند روی کیفیت داده‌های جمع‌آوری‌شده تأثیر بگذارد.
برای مثال، اگر می‌خواهید میزان موافقت افراد با یک عبارت را بسنجید، می‌توانید از مقیاس پنج‌درجه‌ای استفاده کنید:
| گزینه | پاسخ |
|---|---|
| ۱ | کاملاً مخالفم |
| ۲ | مخالفم |
| ۳ | نظری ندارم |
| ۴ | موافقم |
| ۵ | کاملاً موافقم |
این نوع مقیاس برای بسیاری از پژوهش‌های نگرشی و رضایت‌سنجی کاربرد دارد.
اما همیشه نباید از یک مقیاس ثابت استفاده کرد.
اگر هدف شما سنجش تعداد دفعات استفاده است، گزینه‌هایی مانند:
-
هر روز
-
چند بار در هفته
-
چند بار در ماه
-
به‌ندرت
-
هرگز
ممکن است مناسب‌تر باشند.
بنابراین قبل از انتخاب نوع سؤال، ابتدا مشخص کنید دقیقاً چه چیزی را می‌خواهید اندازه‌گیری کنید.
۷. ترتیب سؤال‌ها را منطقی طراحی کنید
ترتیب سؤال‌ها نیز بخشی از طراحی پرسشنامه است.
پرسشنامه‌ای که بدون نظم مشخص از موضوعی به موضوع دیگر می‌رود، ممکن است برای پاسخ‌دهنده گیج‌کننده باشد.
یک ساختار معمول می‌تواند چنین باشد:
مقدمه → اطلاعات عمومی → سؤال‌های اصلی → سؤال‌های تخصصی‌تر → جمع‌بندی
برای مثال در یک پرسشنامه رضایت مشتری:
-
اطلاعات کلی پاسخ‌دهنده
-
نحوه آشنایی با خدمت
-
میزان استفاده از خدمت
-
ارزیابی کیفیت خدمت
-
رضایت کلی
-
پیشنهادها و نظرهای تکمیلی
همچنین بهتر است سؤال‌های دشوار یا حساس را بدون مقدمه در ابتدای پرسشنامه قرار ندهید.
در صورت نیاز می‌توانید از منطق شرطی استفاده کنید تا هر پاسخ‌دهنده فقط سؤال‌هایی را ببیند که برای او مرتبط هستند.
برای مثال:
اگر پاسخ فرد به سؤال «آیا تاکنون از این خدمت استفاده کرده‌اید؟» گزینه «خیر» باشد، نیازی نیست سؤال‌های مربوط به تجربه استفاده از خدمت را مشاهده کند.
این کار باعث کوتاه‌تر شدن مسیر پاسخ‌دهی می‌شود.
۸. اطلاعات جمعیت‌شناختی را فقط در صورت نیاز بپرسید
در بسیاری از پرسشنامه‌ها سؤال‌هایی درباره سن، جنسیت، تحصیلات، شغل، محل زندگی و موارد مشابه دیده می‌شود.
اما وجود این سؤال‌ها همیشه ضروری نیست.
قبل از اضافه کردن هر سؤال جمعیت‌شناختی از خود بپرسید:
آیا قرار است این متغیر در تحلیل پژوهش من استفاده شود؟
اگر پاسخ منفی است، بهتر است از پرسیدن آن خودداری کنید.
همچنین در موضوعات حساس، بهتر است سؤال‌ها با دقت بیشتری طراحی شوند و در صورت امکان گزینه‌هایی مانند «تمایل ندارم پاسخ دهم» در نظر گرفته شود.
کاهش سؤال‌های غیرضروری علاوه بر کوتاه‌تر شدن پرسشنامه، می‌تواند اعتماد پاسخ‌دهنده را نیز افزایش دهد.
۹. پرسشنامه را قبل از اجرای اصلی آزمایش کنید
یکی از مهم‌ترین مراحل پژوهش که گاهی نادیده گرفته می‌شود، پیش‌آزمون پرسشنامه است.
پیش از انتشار عمومی پرسشنامه، آن را در اختیار تعداد محدودی از افراد مشابه جامعه هدف قرار دهید.
از آنها بخواهید پرسشنامه را کامل کنند و مشکلات احتمالی را گزارش دهند.
در این مرحله به موارد زیر توجه کنید:
-
آیا سؤال‌ها قابل فهم هستند؟
-
آیا گزینه‌های پاسخ کامل هستند؟
-
آیا سؤال تکراری وجود دارد؟
-
آیا ترتیب سؤال‌ها منطقی است؟
-
آیا تکمیل پرسشنامه زمان زیادی می‌برد؟
-
آیا در تلفن همراه نیز نمایش مناسبی دارد؟
-
آیا سؤال یا گزینه‌ای وجود دارد که پاسخ‌دهنده را سردرگم کند؟
گاهی یک پیش‌آزمون ساده می‌تواند ایرادی را مشخص کند که در مرحله طراحی به چشم پژوهشگر نیامده است.
۱۰. از پرسشنامه آنلاین برای اجرای ساده‌تر و مدیریت بهتر پاسخ‌ها استفاده کنید
پس از طراحی و آزمایش پرسشنامه، مرحله جمع‌آوری داده‌ها آغاز می‌شود.
در گذشته، اجرای پرسشنامه‌های کاغذی به معنی چاپ فرم‌ها، توزیع آنها، جمع‌آوری پاسخ‌ها و سپس ورود دستی اطلاعات به نرم‌افزارهای تحلیل بود.
امروزه پرسشنامه آنلاین می‌تواند بسیاری از این مراحل را ساده‌تر کند.
با استفاده از یک سامانه پرسشنامه آنلاین می‌توان:
-
پرسشنامه را به صورت اینترنتی در اختیار پاسخ‌دهندگان قرار داد.
-
لینک پرسشنامه را برای جامعه هدف ارسال کرد.
-
پاسخ‌ها را به صورت متمرکز جمع‌آوری کرد.
-
از انواع مختلف سؤال استفاده کرد.
-
در صورت نیاز سؤال‌های شرطی ایجاد کرد.
-
پاسخ‌های ثبت‌شده را مدیریت کرد.
-
داده‌ها را برای تحلیل‌های بعدی دریافت کرد.
در واقع، ابزار آنلاین جایگزین طراحی علمی پرسشنامه نیست؛ بلکه فرآیند اجرای پرسشنامه و جمع‌آوری داده‌ها را ساده‌تر می‌کند.
در سایت «پرسشنامه آنلاین» نیز امکان طراحی و اجرای پرسشنامه‌ها و نظرسنجی‌های آنلاین فراهم شده است تا پژوهشگران بتوانند بدون نیاز به اجرای کاغذی، پرسشنامه خود را در اختیار پاسخ‌دهندگان قرار دهند.
یک چک‌لیست سریع برای بررسی پرسشنامه
قبل از انتشار پرسشنامه، این ۱۰ سؤال را از خودتان بپرسید:
| سؤال | بله/خیر |
|---|---|
| آیا هدف پرسشنامه کاملاً مشخص است؟ | ☐ |
| آیا تمام سؤال‌ها با هدف پژوهش ارتباط دارند؟ | ☐ |
| آیا سؤال‌های غیرضروری حذف شده‌اند؟ | ☐ |
| آیا سؤال‌ها واضح و ساده هستند؟ | ☐ |
| آیا هر سؤال فقط یک مفهوم را می‌سنجد؟ | ☐ |
| آیا سؤال‌ها بی‌طرفانه نوشته شده‌اند؟ | ☐ |
| آیا گزینه‌های پاسخ مناسب هستند؟ | ☐ |
| آیا ترتیب سؤال‌ها منطقی است؟ | ☐ |
| آیا پرسشنامه پیش‌آزمون شده است؟ | ☐ |
| آیا روش اجرای آنلاین و جمع‌آوری پاسخ‌ها بررسی شده است؟ | ☐ |
اگر بیشتر پاسخ‌های این جدول «بله» است، احتمالاً یک گام مهم به سمت اجرای یک پرسشنامه مناسب برداشته‌اید.
اشتباهات رایج در طراحی پرسشنامه
در کنار نکات گفته‌شده، چند اشتباه نیز در پرسشنامه‌های پژوهشی بسیار رایج هستند:
استفاده از سؤال‌های بیش از حد طولانی
پاسخ‌دهنده ممکن است در میانه سؤال ارتباط بخش‌های مختلف آن را از دست بدهد.
استفاده بیش از حد از سؤال‌های تشریحی
سؤال‌های باز می‌توانند اطلاعات ارزشمندی تولید کنند، اما تحلیل آنها معمولاً زمان‌برتر است. بنابراین بهتر است فقط زمانی استفاده شوند که واقعاً به پاسخ تشریحی نیاز دارید.
نبود گزینه مناسب برای پاسخ
اگر هیچ‌کدام از گزینه‌ها با نظر پاسخ‌دهنده مطابقت نداشته باشد، ممکن است او مجبور شود گزینه‌ای انتخاب کند که نظر واقعی‌اش نیست.
در بعضی پرسشنامه‌ها گزینه‌هایی مانند «سایر»، «نظری ندارم» یا «اطلاعات کافی ندارم» می‌توانند مفید باشند؛ البته تنها زمانی که از نظر روش تحقیق منطقی باشند.
پرسیدن سؤال‌هایی که پاسخ آنها از قبل مشخص است
اگر سؤال هیچ نقشی در تحلیل یا هدف پژوهش ندارد، بهتر است حذف شود.
انتشار پرسشنامه بدون آزمایش قبلی
حتی اگر پرسشنامه را چندین بار بررسی کرده‌اید، اجرای آزمایشی آن با چند پاسخ‌دهنده می‌تواند مشکلاتی را آشکار کند که هنگام طراحی متوجه آنها نشده‌اید.
آیا طراحی پرسشنامه آنلاین با طراحی پرسشنامه پژوهشی متفاوت است؟
از نظر اصول علمی، خیر.
آنلاین بودن پرسشنامه به معنی متفاوت بودن اصول طراحی سؤال‌ها نیست.
همان اصولی که برای پرسشنامه کاغذی اهمیت دارند، در پرسشنامه آنلاین نیز باید رعایت شوند:
-
هدف مشخص
-
سؤال‌های واضح
-
ترتیب منطقی
-
مقیاس مناسب
-
پرهیز از سؤال‌های جهت‌دار
-
حذف سؤال‌های غیرضروری
-
پیش‌آزمون
تفاوت اصلی در نحوه اجرا و مدیریت پاسخ‌ها است.
در یک پرسشنامه آنلاین، علاوه بر کیفیت سؤال‌ها باید به تجربه کاربر نیز توجه کنید. فرم باید روی موبایل و رایانه به‌خوبی نمایش داده شود، مسیر پاسخ‌دهی تا حد امکان ساده باشد و پاسخ‌دهنده بداند در هر مرحله چه کاری باید انجام دهد.
جمع‌بندی
یک پرسشنامه خوب از تعداد زیاد سؤال‌ها یا ظاهر پیچیده آن به وجود نمی‌آید؛ بلکه نتیجه طراحی هدفمند و دقیق است.
برای طراحی یک پرسشنامه پژوهشی استاندارد، ابتدا هدف تحقیق و اطلاعات مورد نیاز را مشخص کنید. سپس سؤال‌ها را ساده، واضح و بی‌طرفانه بنویسید، از پرسیدن چند موضوع در یک سؤال خودداری کنید و برای هر سؤال گزینه‌های پاسخ مناسب در نظر بگیرید.
پس از آن، پرسشنامه را پیش‌آزمون کنید و قبل از اجرای اصلی، مشکلات احتمالی را برطرف کنید.
در نهایت، استفاده از یک سامانه پرسشنامه آنلاین می‌تواند اجرای پرسشنامه، توزیع آن و مدیریت پاسخ‌ها را ساده‌تر کند.
اگر برای پایان‌نامه، تحقیق دانشگاهی، طرح پژوهشی یا یک نظرسنجی سازمانی به جمع‌آوری داده نیاز دارید، بهتر است قبل از ساخت فرم نهایی، چند دقیقه برای طراحی درست پرسشنامه وقت بگذارید. کیفیت داده‌های شما تا حد زیادی به کیفیت سؤال‌هایی بستگی دارد که از پاسخ‌دهندگان می‌پرسید.
یک پرسشنامه خوب، فقط مجموعه‌ای از سؤال‌ها نیست؛ ابزاری برای تبدیل دیدگاه و تجربه افراد به داده قابل تحلیل است.