نوشته‌ها

images (5)

نمونه برداری

نمونه زیرمجموعه‌ی از جامعه است که دربرگیرنده‌ی برخی از اعضای منتخب جامعه است. نمونه برداری، فرآیند گزینش و انتخاب تعدادی از اعضاء جامعه است، طوری که پژوهشگر با بررسی نمونه، و درک خصوصیات یا ویژگی‌های آزمودنی‌های نمونه، قادر به تعمیم خصوصیات یا ویژگی‌ها به عناصر جامعه خواهد شد. در این نوشته اهمیت، اشتباهات و روش های رفع محدودیت های نمونه برداری مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

اهمیت نمونه برداری

دلایل استفاده از نمونه به جای گردآوری اطلاعات از کل جامعه نسبتا واضح هستند. در بررسی‌های پژوهشی که مستلزم گردآوری اطلاعات از صدها یا حتی هزاران عضو هستند گردآوری اطلاعات با آزمون یا بررسی هر عضو به طور علمی غیرممکن است. حتی اگر موارد ذکر شده ممکن باشد، زمان، هزینه و سایر منابع انسانی مانع عمده‌ای بر سر راه پژوهش هستند. بررسی یک نمونه، به جای کل جامعه در بعضی موارد منجر به نتایجی می‌شود که از پایایی بالاتری برخوردار است، زیرا اساسا در این حالت خستگی کمتری وجود خواهد داشت، و بنابراین در گردآوری اطلاعات خطاهای کمتری صورت می‌گیرد، خصوصا زمانی که اعضای جامعه زیاد باشند. در برخی موارد، استفاده از کل جامعه برای آگاهی یا آزمون چیزی ناممکن است. بنابراین اصولا نمونه برداری به دلایل زیر صورت می‌پذیرد:

  1. قوانین علمی باید درای کلیت باشند تا بتوان آنها را در همه مواردی که موضوع پژوهش در آنها مصداق پیدا می‌کند، به کار برد. بنابراین چنانچه در پژوهش بتوان به همه مواردی که متناسب با موضوع پژوهش است دست یافت، یا بتوان تا آنجا که ممکن است آزمایش را تکرار کرد، نیازی به نمونه برداری نخواهد بود. اما چون نمی توان پژوهش را به گونه نامحدود گسترش داد از نمونه برداری استفاده می‌شود.
  2. نمونه برداری موجب تسهیل و تسریع کار پژوهش، صرفه‌جویی در وقت، هزینه و نیروی پژوهش می‌شود.
  3. در برخی آزمایش‌ها، خود آزمایش یا مشاهده به شکلی در پدیده مورد مطالعه تاثیر میکند و حتی سبب ضایع شدن آن مورد بخصوص می‌شود.
  4. به گونه کلی بررسی یک نمونه (به سبب کنترل بیشتر) موثرتر و کارآمدتر از بررسی یک گروه بزرگتر است.

اشتباهات نمونه‌برداری

به ندرت نمونه‌ای وجود دارد که نماینده واقعی جامعه ای باشد که از آن استخراج شده است. در شرایط مختلف، باید به شیوه‌ای نمونه را انتخاب کند که معرف جامعه باشد. بنابراین بعضا اشتباهات در نمونه‌برداری صورت می‌گیرد. مهمترین اشتباهات می‌تواند به شرح زیر باشد:

  1. انتخاب افرادی جهت نمونه، تنها به این دلیل که در دسترس پژوهشگر هستند. باید پاسخگویی را از منظر شهروندان بررسی کرد ولی از خبرگان استفاده می‌شود. برخی از سازمان‌های خدمات عمومی خصوصی شده‌اند، برای بررسی ارتقاء پاسخگویی آنها در برابر سازمان‌های خدمات عمومی دولتی باید دیدگاهن شهروندان را مدنظر قرار داد، ولی چون نمی‌توان به شهروندان دسترسی داشت، پرسشنامه‌یای‌ای به چند نفر از اساتید داده می‌شود.
  2. اشتباه بدتر در انتخاب آزمودنی‌ها (مشارکت‌کنندگان) انتخاب افرادی است که حتی در یک جامعه مناسب قرار ندارند. پژوهشگران این نوع انتخاب را صرفا به خاطر سهولت کار انجام می‌دهد. به عبارت دیگر واحد تحلیل باید مدیران باشند ولی کارکنان مورد مطالعه قرار می‌گیرند.
  3. در برخی مواقع تعیین و شناسایی یک نمونه مناسب، مستلزم صرف وقت و هزینه است. به همین دلیل عده‌ای سعی می‌کنند این عمل را از راهی کوتاه یا به اصطلاح میان‌بر انجام دهند. اما روش انتخاب یک نمونه از جامعه می‌تواند کلیت پروژه پژوهشی را در معرض انتقاد قرار دهد. اگر یافته‌های یک پژوهش به افراد دیگری به غیر از آنهایی که در نمونه موردنظر بوده‌اند قابل تعمیم نباشد، پژوهش انجام شده چیزی جز صرف انرژی و هزینه نخواهد بود.

رفع محدودیت‌های نمونه‌برداری

زمانی که پژوهشگر نمونه‌ای از جامعه انتخاب می‌کند عوامل خاصی ممکن است توانایی وی را در استخراج نتایج از نمونه محدود کند. عوامل زیر منابع از بروز محدودیت می‌شوند:

  1. کاهش خطاهای پوشش: نمونه‌ای که از یک جامعه هدف کامل احصاء شده است، دامنه پوشش آن کامل خواهد بود.
  2. کاهش خطای نمونه‌برداری: انتخاب نمونه‌ای بزرگ از جامعه هدف خطای نمونه برداری را کاهش میدهد.
  3. کاهش خطای اندازه گیری: استفاده از یک ابزار خوب که از سوال‌ها و پاسخ‌های روشن، نامبهم تشکیل شده است.
  4. کاهش خطای عدم پاسخ: استفاده از رویه‌های اجرایی دقیق برای دست‌یابی به پاسخ‌های بیشتر تا حد ممکن.

 روش شناسی پژوهش کمی در مدیریت: رویکردی جامع. حسن دانایی فرد، مهدی الوانی، عادل آذر. صفار، 1387.

sampling

نمونه‌گیری در پیمایشهای الکترونیکی

کوپر دو رهیافت اصلی به نمونه‌گیری در پیمایشهای مبتنی بر وب بیان کرده است: احتمالی و غیراحتمالی. در نوع احتمالی، پژوهشگر جامعه را شناسایی می‌کند و یک چهارچوب را برای نمونه‌گیری تهیه کرده و سپس اقدام به نمونه‌گیری تصادفی می‌کند. با این روش احتمال اینکه هر واحد از جامعه تحقیق در نمونه بگنجد مشخص است و از این رو میزان خطای نمونه‌گیری نیز قابل محاسبه است. این رهیافت می‌تواند برای تعمیم درباره جامعه‌ای که پژوهش بر آن مبتنی است مورد استفاده قرار گیرد. نوع دیگر، نمونه‌گیری غیراحتمالی است که احتمالا رایج ترین نوع مورد استفاده در پیمایش‌های اینترنتی است. در این نوع پیمایش‌ها هیچ تلاشی برای شناسایی چهارچوب نمونه‌گیری با انتخاب تصادفی نمونه صورت نمی‌گیرد. این شیوه عموما در مواردی که شناسایی جامعه پژوهش ویا تماس با یک نمونه احتمالی از جامعه مشکل است مورد استفاده قرار می‌گیرد. هر نوع نتیجه‌گیری در مورد پارامترهای جامعه در پیمایش‌های غیراحتمالی به صورت بالقوه دارای مشکل است. ناتان (Nathan) نیز اذعان داشته که اکثر پیمایش‌های اینترنتی مبتنی بر نمونه‌گیری غیراحتمالی و خودگزینشی هستند.

اهمیت احتمالی بودن نمونه‌گیری در این نکته نهفته است که امکان محاسبه خطای نمونه‌گیری تنها در مورد نمونه‌های احتمالی وجود دارد و تعدادی از مفاهیم اصلی نظیر انحراف استاندارد و بازه اطمینان نیز مبتنی بر خطای نمونه‌گیری هستند. به عنوان مثال تصور کنید که پیمایش یک جامعه نمونه نشان داده است که میانگین میزان مطالعه افراد جامعه پژوهش 90 دقیقه در هفته است. سوال این است که آیا پیمایش دیگری بر روی همین جامعه نیز به همین نتیجه یا نتیجه‌ای نزدیک به این خواهد رسید؟ تصور کنید که انحراف استاندارد توزیع نمونه‌گیری ما دو دقیقه است، بنابراین می‌توانیم بگوییم که ما 95 درصد اطمینان داریم که متوسط میزان مطالعه افراد جامعه ما بین 91 تا 99 دقیقه (بعلاوه یا منهای دوبرابر انحراف استاندارد) در هفته است و یا بگوییم که تقریبا 99 درصد اطمینان داریم که مابین 90 و 100 دقیقه (بعلاوه یا منهای دو و نیم برابر انحراف استاندارد)  در هفته است. به فواصل میان این اعداد بازه‌های اطمینان، و به احتمالات مختلف سطوح اطمینان گفته می‌شود. در صورتیکه نمونه‌گیری پیمایش از نوع احتمالی و غیرسویافته باشد، اگر ما به دفعات دست به نمونه‌گیری تازه بزنیم و همین روش را تکرار کرده و یک توزیع نمونه‌گیری ایجاد کنیم، میانگین توزیع ما با میانگین حقیقی کل جامعه پژوهش مطابق خواهد بود. به عبارت دیگر نتایج به دست آمده از نمونه، بازتابی از کل جامعه پژوهش و در نتیجه قابل تعمیم خواهد بود. اما در یک نمونه غیراحتمالی (که در پیمایشهای الکترونیکی بسیار شایع است)، نمونه‌گیری می‌تواند به سادگی منجر به سویافتگی نتایج شود. به عنوان مثال ممکن است که بیشتر افرادی مورد پیمایش قرار گیرند که زمان بیشتری را صرف مطالعه می‌کنند در نتیجه میانگین حاصله بیشتر از میانگین واقعی جامعه خواهد بود. در این نوع نمونه‌گیریها امکان محاسبه خطای نمونه‌گیری وجود ندارد لذا از میزان نادرستی نتایج نیز نمی‌توان تخمینی ارائه کرد.

لازار و پریس در بحث خود درباره روشهای نمونه‌گیری در پیمایشهای الکترونیکی، دو نوع جامعه پژوهش قائل شده‌اند: جامعه پژوهش تعریف شده و مشخص، و جامعه پژوهش نامشخص. آنها شیوه‌هایی را برای دستیابی به یک جامعه پژوهش قابل قبول زمانی که جامعه پژوهش نامشخص است ذکر کرده‌اند:

  1. گنجاندن سوالات جمعیت شناختی در پرسشنامه: معمولا در اکثر پیمایشها تعدادی سوال جمعیت شناختی نیز گنجانده می‌شود مانند سن، جنس، وضعیت تحصیلی و نمونه‌هایی از این دست. اما اهمیت این سوالها در پیمایش یک جمعیت ناشناخته بیشتر است چرا که به پژوهشگر کمک می‌کند تا دریابد آیا جامعه پژوهش وی به اندازه لازم گوناگون است یا خیر، آیا جامعه پاسخگو دارای ویژگیهای مورد نظر پژوهشگر هست یا خیر. در مواردی می‌توان پاسخها را بنا بر اهداف پژوهش غربال کرد. به عنوان مثال اگر پژوهشگر در صدد جذب پاسخهای یک گروه سنی خاص است می‌توان سوالی در مورد سن پاسخگویان در پرسشنامه گنجاند و میان پاسخهای دریافت شده تنها موارد مربوط به گروه سنی مورد نظر را مورد تحلیل قرار داد. هچنین ممکن است ترکیب جنسی ویا گستره جغرافیایی پاسخ دهندگان برای پژوهشگر مهم باشد که چنین اطلاعاتی نیز از طریق سوالات جمعیت شناختی به دست می‌آیند.
  2. بررسی دامنه الکترونیکی استفاده کنندگان: با تحلیل فایل گزارش وب سرور اینترنتی که صفحه پرسشنامه روی آن قرار دارد می‌توان به اطلاعاتی در مورد پاسخ دهندگان دست یافت. با تحلیل آی پی کاربرها می‌توان دریافت که آنها حدودا به کدام حوزه جغرافیایی یا در بعضی موارد به کدام سازمان تعلق دارند.

شیوه‌های دیگری نیز وجود دارد از جمله می‌توان با استفاده از پاپ آپ ها ترتیبی داد که به صورت تصادفی به عنوان مثال از میان هر پنج بازدید کننده از یک وب سایت، پنجمین نفر از وجود پیمایش مطلع و از وی دعوت به پاسخگویی شود. با توجه به مشخص بودن تعداد بازدیدکنندگان یک وب سایت، این روش می‌تواند نمونه‌گیری نسبتا خوبی به دست دهد.

منبع: ISI web of knowledge