نوشته‌ها

images

اصول علمی طراحی پرسشنامه- بخش دوم

همان طور که برای حصول اطمینان از این که جمله بندی پرسش نامه برای حداقل کردن مناسب سوگیری‌ها قواعد و رهنمودهایی وجود دارد، و باید رعایت شود، برای حصول اطمینان از این که داده های گردآوری شده برای آزمون فرضیه ها مناسب هستند یا خیر، نیز اصول و قواعدی وجود دارد که باید مراعات شود. این اصول اندازه گیری، شامل مقیاس ها و فنون مقیاس گذاری مورد استفاده برای اندازه گیری مفاهیم و همان طور ارزیابی روایی و پایایی سنجه مورد استفاده است که همه آنها در نوشته های مربوطه ( اعتبار اندازه گیری (روایی) ابزار اندازه گیری و قابلیت اعتماد (پایایی) ابزار اندازه گیری) مورد بحث قرار گرفت. سومین اصل طراحی علمی پرسشنامه ظاهر کلی پرسشنامه است. که در این نوشته به آن می پردازیم.

ظاهر کلی یا ترکیب پرسشنامه

نه تنها موضوعات جمله بندی و سنجش در طراحی پرسشنامه حائز اهمیت است، بلکه توجه به نحوه ترکیب ظاهری آن نیز ضروری است. یک پرسشنامه جذاب و مرتب به مقدمه، بخش راهنمایی پاسخ دهنده و مجموعه ای از سوال ها متوالی و گزینه های پاسخ، باعث می شود که پاسخ دهنده بسادگی به سوال ها مطرح شده در پرسشنامه پاسخ دهد. یک مقدمه خوب، رهنمودهای سازماندهی شده و ترتیب متوالی و مرتب سوالات، همگی حائز اهمیت‌اند. این مولفه ها را می توان به طور مختصر به شرح زیر توصیف کرد:

  • درخواست تکمیل پرسشنامه

مقدمه مناسب که هویت پژوهشگر و هدف بررسی را نشان می دهد، مطمئنا ضروری است. برقراری نوعی حسن تفاهم با پاسخ هندگان و برانگیختن آنها به پاسخ دادن به پرسش ها در پرسشنامه از روی رغبت و اشتیاق امری حیاتی است. اگر پاسخ دهندگان مطمئن شوند، اطلاعاتی که ارائه می دهند نزد پژوهشگر محرمانه باقی می ماند، مطمئنا پاسخ های که ارائه خواهند داد کمتر از سوگیری برخوردار است. بخش مقدمه باید با یک جمله تشکر آمیز مودبانه برای پاسخ دهنده به خاطر در اختیار گذاشتن وقت خود برای پاسخگویی به سوال ها پایان یابد.

  • سازماندهی پرسش ها، شیوه ی پاسخ دهی و رهنمودهای لازم

سازماندهی پرسش ها به طور منطقی و مرتب در بخش های مناسب و ارائه رهنمودهایی در مورد نحوه تکمیل پرسش ها در هر بخش به پاسخ دهندگان کمک می کند تا بدون دشواری به پرسش ها پاسخ دهند. همچنین پرسش ها باید طوری به صورت مرتب و متناسب سازمان‌دهی شوند که پاسخ دهنده بتواند پرسش نامه را بدون زحمت زیاد و با حداقل زمان و تلاش بخواند و پاسخ دهد.

  • اطلاعات در مورد درآمد و سایر اطلاعات شخصی

اگرچه اطلاعات شخصی را می توان در آغاز یا در انتهای پرسشنامه پرسید، ولی اطلاعات بسیار محرمانه و ماهیتا شخصی نظیر درآمد، در صورتی که توجه به آن ضروری است باید در انتهای پرسشنامه و نه در آغاز آن پرسیده شود. همچنین دلایل آگاهی نسبت به این اطلاعات باید برای پاسخ دهنده تشریح شود تا پاسخ دهنده، جستجوی این اطلاعات را نوعی فضولی و دخالت در امور شخصی خود قلمداد نکند. چون در مواردی که پرسیدن درمورد اطلاعات شخصی موجب ناراحتی آنها می شود از این رو قرار دادن سوال های مربوط به اطلاعات شخصی در انتهای پرسشنامه از میزان سوگیری در پاسخها می کاهد.

  • سوال های باز انتهای پرسشنامه

در پایان پرسشنامه می توان یک سوال باز مطرح کرد تا پاسخ دهندگان در مورد هر موضوعی که مدنظر دارند، اظهار نظر کنند. پرسش نامه ها باید با تشکر و قدردانی صمیمانه از پاسخ دهندگان خاتمه یابد.

 روش شناسی پژوهش کمی در مدیریت: رویکردی جامع. حسن دانایی فرد، مهدی الوانی، عادل آذر. صفار، 1387.

va

اعتبار اندازه گیری (روایی) ابزار اندازه گیری

مفهوم اعتبار یا روایی (Validity) به این سوال پاسخ می‌دهد که ابزار اندازه گیری تا چه حد خصیصه مورد نظر را می سنجد. بدون آگاهی از اعتبار ابزار اندازه گیری نمی‌توان به دقت داده های حاصل از آن اطمینان داشت. ابزار اندازه گیری ممکن است برای اندازه گیری یک خصیصه ویژه دارای اعتبار باشد، در حالی که برای سنجش همان خصیصه بر روی جامعه دیگر از هیچ گونه اعتباری برخوردار نباشد.

برای مثال یک آزمون ریاضی ممکن است برای سنجش توانایی ریاضی دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی از اعتبار لازم برخوردار باشد اما برای سنجش توانایی ریاضی دانش آموزان پایه سوم راهنمایی فاقد اعتبار باشد. روش های متعددی برای تعیین اعتبار ابزار اندازه گیری وجود دارد که در این جا به اختصار در مورد هر یک توضیح داده خواهد شد؛

الف) اعتبار محتوا: اعتبار محتوا نوعی اعتبار است که معمولا برای بررسی اجزای تشکیل دهنده یک ابزار اندازه گیری به کار برده می‌شود. به عنوان مثال برای یک آزمون پیشرفت تحصیلی باید اعتبار محتوای آن را مورد نظر قرار داد. اعتبار محتوای یک ابزار اندازه گیری به سوال های تشکیل دهنده آن بستگی دارد. اگر سوال های ابزار معرف وپژگی ها و مهارت های ویژه ای باشد که محقق قصد اندازه گیری آن‌ها را داشته باشد، آزمون دارای اعتبار محتوا است. برای اطمینان از اعتبار محتوا، باید در موقع ساختن ابزار (مانند طراحی پرسشنامه) چنان عمل کرد که سوال های تشکیل دهنده ابزار معرف قسمت های محتوای انتخاب شده باشد. بنابراین اعتبار محتوا ویژگی ساختاری ابزار است که همزمان با تدوین آزمون در آن تنیده می‌شود. اعتبار محتوای یک آزمون معمولا توسط افرادی متخصص در موضوع مورد مطالعه تعیین می‌شود. از این رو اعتبار محتوا به قضاوت داوران بستگی دارد.

ب) اعتبار ملاکی: اعتبار ملاکی عبارتست از کارآمدی یک ابزار اندازه گیری در پیش بینی رفتار یک فرد در موقعیت های خاص. برای این منظور عملکرد هر فرد در آزمون با یک ملاک مقایسه می‌شود. به عبارت دیگر اعتبار ملاکی یک ابزار اندازه گیری عبارتست از همبستگی بین نمرات آزمون و نمره ملاک. اعتبار ملاکی بر دو نوع است:

1- اعتبار پیش بین    ،    2- اعتبار همزمان

1-اعتبار پیش بین: در اندازه گیری های روانی- تربیتی، اعتبار پیش بین عبارتست از بررسی رابطه نمره های آزمونی که برخی ویژگی ها را می سنجد و آن چه ادعای پیش بینی آن را دارد. اعتبار پیش بین می‌تواند به وسیله رابطه عملکرد در یک آزمون با آزمون ملاک رفتاری به دست آید. به عبارت دیگر ضریب همبستگی نمره های حاصل از اجرای آزمون با نمره های متغیر ملاک، نمایانگر اعتبار پیش بین است.

2- اعتبار همزمان: اعتبار همزمان در مواردی به کار می‌رود که داده های حاصله از دو اندازه گیری در یک زمان در دسترس باشد. در این گونه موارد عملکرد در یک آزمون به عملکرد در آزمون دیگر مرتبط می‌گردد. این فرایند اعتبار همزمان نامیده می‌شود. اعتبار همزمان در مواردی محاسبه می‌شود که هدف جانشین کردن یک ابزار اندازه گیری به جای ابزار دیگری باشد. این امر بیشتر به علت ملاحظات مربوط به سهولت اجرای آزمون یا جانشین کردن یک آزمون کوتاهتر به جای یک آزمون طویل تر است. در این مورد نیز ضریب همبستگی بین نمره های حاصل از اجرای آزمون با نمره های بدست آمده از اجرای آزمون دیگر یا اندازه های حاصل از اندازه گیری دیگری که همزمان به عمل آمده است به عنوان میزان اعتبار اندازه گیری به کار می‌رود.

ج) اعتبار سازه: اعتبار سازه  یک ابزار اندازه گیری نمایانگر آن است که ابزار اندازه گیری تا چه اندازه یک سازه یا خصیصه ای را که مبنای  نظری دارد می سنجد. در بررسی اعتبار سازه باید به تدوین فرضیه هایی درباره مفاهیم اندازه گیری شده، آزمودن این فرضیه ها و محاسبه همبستگی نتایج با اندازه گیری اولیه پرداخت. اگر ضریب همبستگی حاصله بالا باشد اعتبار سازه افزایش می‌یابد ولی اگر همبستگی معنی دار نباشد علت را می‌توان به عوامل زیر نسبت داد:

1- جمع آوری داده ها با اشکال همراه بوده است.

2- پیش بینی و فرضیه ها غلط بوده است.

3- ابزار، خصیصه مورد نظر را اندازه گیری نمی‌کند.

اگر چه فرایند برقراری اعتبار سازه امر بی انتهایی است ولی محقق یا سازنده آزمون می‌تواند اعتبار سازه یک آزمون را در موقعیت های خاص نشان دهد.

از جمله شیوه هایی که برای تعیین اعتبار سازه به کار می‌رود موارد زیر است:

1- تفاوت های گروهی: اگر نظریه ای تفاوتی را بین گروهها (یا هیچ تفاوتی را) در نمرات آزمون پیش بینی کند، آزمونی که این تفاوت را نشان دهد (یا ندهد) دارای اعتبار سازه است. برای مثال پیش بینی می‌شود که کودکان و بزرگسالان در بلوغ اجتماعی با هم تفاوت دارند. بنابراین اگر آزمونی که برای اندازه گیری خصیصه بلوغ اجتماعی ساخته شده باشد، تفاوت معنی داری را بین کودکان و بزرگسالان نشان دهد دارای اعتبار سازه است.

2- تغییرات: چنانچه  نظریه ای پیش بینی کند که خصیصه مورد اندازه گیری تحت تاثیر زمان یا مداخله آزمایشی قرار می گیرد، اگر نمرات آزمون این تاثیر را نشان دهد داراری اعتبار سازه است.  برای مثال اگر آزمونی مهارت های کلامی را می سنجد باید با افزایش سن آزمودنی ها نمرات افزایش یابد، یا اگر مداخله اجتماعی برای پرورش این مهارت ها صورت گرفته باشد نمرات پیش آزمون و پس آزمون باید تغییرات معنی داری را نشان دهد.

3- اعتبار همگرا و واگرا (تشخیصی): هر گاه یک یا چند خصیصه از طریق دو یا چند روش اندازه گیری شوند همبستگی بین این اندازه گیری ها دو شاخص مهم اعتبار را فراهم می آورد. اگر همبستگی بین نمرات آزمون هایی که خصیصه واحدی را اندازه گیری می‌کند بالا باشد، آزمون ها دارای اعتبار همگرا می‌باشد. چنانچه همبستگی بین آزمون هایی که خصیصه های متفاوتی را اندازه گیری می‌کند پایین باشد، آزمون ها دارای اعبتار تشخیصی یا واگرا است.

د) اعتبار عاملی: اعتبار عاملی صورتی از اعتبار سازه است که از طریق تحلیل عاملی به دست می‌آید. یک عامل، یک متغیر فرضی (سازه) است که نمرات مشاهده شده را در یک یا چند متغیر تحت تاثیر قرار می‌دهد. هر گاه تحلیل عاملی روی یک ماتریس همبستگی صورت گیرد آزمون هایی که تحت تاثیر عوامل خاصی قرار گرفته دارای بار عاملی بالا در آن عامل است.

منبع: کتاب روش های تحقیق در علوم رفتاری، تالیف دکتر زهره سرمد، عباس بازرگان و الهه حجازی. 1376، موسسه نشر آگه، تهران.