images (5)

نمونه برداری

نمونه زیرمجموعه‌ی از جامعه است که دربرگیرنده‌ی برخی از اعضای منتخب جامعه است. نمونه برداری، فرآیند گزینش و انتخاب تعدادی از اعضاء جامعه است، طوری که پژوهشگر با بررسی نمونه، و درک خصوصیات یا ویژگی‌های آزمودنی‌های نمونه، قادر به تعمیم خصوصیات یا ویژگی‌ها به عناصر جامعه خواهد شد. در این نوشته اهمیت، اشتباهات و روش های رفع محدودیت های نمونه برداری مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

اهمیت نمونه برداری

دلایل استفاده از نمونه به جای گردآوری اطلاعات از کل جامعه نسبتا واضح هستند. در بررسی‌های پژوهشی که مستلزم گردآوری اطلاعات از صدها یا حتی هزاران عضو هستند گردآوری اطلاعات با آزمون یا بررسی هر عضو به طور علمی غیرممکن است. حتی اگر موارد ذکر شده ممکن باشد، زمان، هزینه و سایر منابع انسانی مانع عمده‌ای بر سر راه پژوهش هستند. بررسی یک نمونه، به جای کل جامعه در بعضی موارد منجر به نتایجی می‌شود که از پایایی بالاتری برخوردار است، زیرا اساسا در این حالت خستگی کمتری وجود خواهد داشت، و بنابراین در گردآوری اطلاعات خطاهای کمتری صورت می‌گیرد، خصوصا زمانی که اعضای جامعه زیاد باشند. در برخی موارد، استفاده از کل جامعه برای آگاهی یا آزمون چیزی ناممکن است. بنابراین اصولا نمونه برداری به دلایل زیر صورت می‌پذیرد:

  1. قوانین علمی باید درای کلیت باشند تا بتوان آنها را در همه مواردی که موضوع پژوهش در آنها مصداق پیدا می‌کند، به کار برد. بنابراین چنانچه در پژوهش بتوان به همه مواردی که متناسب با موضوع پژوهش است دست یافت، یا بتوان تا آنجا که ممکن است آزمایش را تکرار کرد، نیازی به نمونه برداری نخواهد بود. اما چون نمی توان پژوهش را به گونه نامحدود گسترش داد از نمونه برداری استفاده می‌شود.
  2. نمونه برداری موجب تسهیل و تسریع کار پژوهش، صرفه‌جویی در وقت، هزینه و نیروی پژوهش می‌شود.
  3. در برخی آزمایش‌ها، خود آزمایش یا مشاهده به شکلی در پدیده مورد مطالعه تاثیر میکند و حتی سبب ضایع شدن آن مورد بخصوص می‌شود.
  4. به گونه کلی بررسی یک نمونه (به سبب کنترل بیشتر) موثرتر و کارآمدتر از بررسی یک گروه بزرگتر است.

اشتباهات نمونه‌برداری

به ندرت نمونه‌ای وجود دارد که نماینده واقعی جامعه ای باشد که از آن استخراج شده است. در شرایط مختلف، باید به شیوه‌ای نمونه را انتخاب کند که معرف جامعه باشد. بنابراین بعضا اشتباهات در نمونه‌برداری صورت می‌گیرد. مهمترین اشتباهات می‌تواند به شرح زیر باشد:

  1. انتخاب افرادی جهت نمونه، تنها به این دلیل که در دسترس پژوهشگر هستند. باید پاسخگویی را از منظر شهروندان بررسی کرد ولی از خبرگان استفاده می‌شود. برخی از سازمان‌های خدمات عمومی خصوصی شده‌اند، برای بررسی ارتقاء پاسخگویی آنها در برابر سازمان‌های خدمات عمومی دولتی باید دیدگاهن شهروندان را مدنظر قرار داد، ولی چون نمی‌توان به شهروندان دسترسی داشت، پرسشنامه‌یای‌ای به چند نفر از اساتید داده می‌شود.
  2. اشتباه بدتر در انتخاب آزمودنی‌ها (مشارکت‌کنندگان) انتخاب افرادی است که حتی در یک جامعه مناسب قرار ندارند. پژوهشگران این نوع انتخاب را صرفا به خاطر سهولت کار انجام می‌دهد. به عبارت دیگر واحد تحلیل باید مدیران باشند ولی کارکنان مورد مطالعه قرار می‌گیرند.
  3. در برخی مواقع تعیین و شناسایی یک نمونه مناسب، مستلزم صرف وقت و هزینه است. به همین دلیل عده‌ای سعی می‌کنند این عمل را از راهی کوتاه یا به اصطلاح میان‌بر انجام دهند. اما روش انتخاب یک نمونه از جامعه می‌تواند کلیت پروژه پژوهشی را در معرض انتقاد قرار دهد. اگر یافته‌های یک پژوهش به افراد دیگری به غیر از آنهایی که در نمونه موردنظر بوده‌اند قابل تعمیم نباشد، پژوهش انجام شده چیزی جز صرف انرژی و هزینه نخواهد بود.

رفع محدودیت‌های نمونه‌برداری

زمانی که پژوهشگر نمونه‌ای از جامعه انتخاب می‌کند عوامل خاصی ممکن است توانایی وی را در استخراج نتایج از نمونه محدود کند. عوامل زیر منابع از بروز محدودیت می‌شوند:

  1. کاهش خطاهای پوشش: نمونه‌ای که از یک جامعه هدف کامل احصاء شده است، دامنه پوشش آن کامل خواهد بود.
  2. کاهش خطای نمونه‌برداری: انتخاب نمونه‌ای بزرگ از جامعه هدف خطای نمونه برداری را کاهش میدهد.
  3. کاهش خطای اندازه گیری: استفاده از یک ابزار خوب که از سوال‌ها و پاسخ‌های روشن، نامبهم تشکیل شده است.
  4. کاهش خطای عدم پاسخ: استفاده از رویه‌های اجرایی دقیق برای دست‌یابی به پاسخ‌های بیشتر تا حد ممکن.

 روش شناسی پژوهش کمی در مدیریت: رویکردی جامع. حسن دانایی فرد، مهدی الوانی، عادل آذر. صفار، 1387.

images

اصول علمی طراحی پرسشنامه- بخش دوم

همان طور که برای حصول اطمینان از این که جمله بندی پرسش نامه برای حداقل کردن مناسب سوگیری‌ها قواعد و رهنمودهایی وجود دارد، و باید رعایت شود، برای حصول اطمینان از این که داده های گردآوری شده برای آزمون فرضیه ها مناسب هستند یا خیر، نیز اصول و قواعدی وجود دارد که باید مراعات شود. این اصول اندازه گیری، شامل مقیاس ها و فنون مقیاس گذاری مورد استفاده برای اندازه گیری مفاهیم و همان طور ارزیابی روایی و پایایی سنجه مورد استفاده است که همه آنها در نوشته های مربوطه ( اعتبار اندازه گیری (روایی) ابزار اندازه گیری و قابلیت اعتماد (پایایی) ابزار اندازه گیری) مورد بحث قرار گرفت. سومین اصل طراحی علمی پرسشنامه ظاهر کلی پرسشنامه است. که در این نوشته به آن می پردازیم.

ظاهر کلی یا ترکیب پرسشنامه

نه تنها موضوعات جمله بندی و سنجش در طراحی پرسشنامه حائز اهمیت است، بلکه توجه به نحوه ترکیب ظاهری آن نیز ضروری است. یک پرسشنامه جذاب و مرتب به مقدمه، بخش راهنمایی پاسخ دهنده و مجموعه ای از سوال ها متوالی و گزینه های پاسخ، باعث می شود که پاسخ دهنده بسادگی به سوال ها مطرح شده در پرسشنامه پاسخ دهد. یک مقدمه خوب، رهنمودهای سازماندهی شده و ترتیب متوالی و مرتب سوالات، همگی حائز اهمیت‌اند. این مولفه ها را می توان به طور مختصر به شرح زیر توصیف کرد:

  • درخواست تکمیل پرسشنامه

مقدمه مناسب که هویت پژوهشگر و هدف بررسی را نشان می دهد، مطمئنا ضروری است. برقراری نوعی حسن تفاهم با پاسخ هندگان و برانگیختن آنها به پاسخ دادن به پرسش ها در پرسشنامه از روی رغبت و اشتیاق امری حیاتی است. اگر پاسخ دهندگان مطمئن شوند، اطلاعاتی که ارائه می دهند نزد پژوهشگر محرمانه باقی می ماند، مطمئنا پاسخ های که ارائه خواهند داد کمتر از سوگیری برخوردار است. بخش مقدمه باید با یک جمله تشکر آمیز مودبانه برای پاسخ دهنده به خاطر در اختیار گذاشتن وقت خود برای پاسخگویی به سوال ها پایان یابد.

  • سازماندهی پرسش ها، شیوه ی پاسخ دهی و رهنمودهای لازم

سازماندهی پرسش ها به طور منطقی و مرتب در بخش های مناسب و ارائه رهنمودهایی در مورد نحوه تکمیل پرسش ها در هر بخش به پاسخ دهندگان کمک می کند تا بدون دشواری به پرسش ها پاسخ دهند. همچنین پرسش ها باید طوری به صورت مرتب و متناسب سازمان‌دهی شوند که پاسخ دهنده بتواند پرسش نامه را بدون زحمت زیاد و با حداقل زمان و تلاش بخواند و پاسخ دهد.

  • اطلاعات در مورد درآمد و سایر اطلاعات شخصی

اگرچه اطلاعات شخصی را می توان در آغاز یا در انتهای پرسشنامه پرسید، ولی اطلاعات بسیار محرمانه و ماهیتا شخصی نظیر درآمد، در صورتی که توجه به آن ضروری است باید در انتهای پرسشنامه و نه در آغاز آن پرسیده شود. همچنین دلایل آگاهی نسبت به این اطلاعات باید برای پاسخ دهنده تشریح شود تا پاسخ دهنده، جستجوی این اطلاعات را نوعی فضولی و دخالت در امور شخصی خود قلمداد نکند. چون در مواردی که پرسیدن درمورد اطلاعات شخصی موجب ناراحتی آنها می شود از این رو قرار دادن سوال های مربوط به اطلاعات شخصی در انتهای پرسشنامه از میزان سوگیری در پاسخها می کاهد.

  • سوال های باز انتهای پرسشنامه

در پایان پرسشنامه می توان یک سوال باز مطرح کرد تا پاسخ دهندگان در مورد هر موضوعی که مدنظر دارند، اظهار نظر کنند. پرسش نامه ها باید با تشکر و قدردانی صمیمانه از پاسخ دهندگان خاتمه یابد.

 روش شناسی پژوهش کمی در مدیریت: رویکردی جامع. حسن دانایی فرد، مهدی الوانی، عادل آذر. صفار، 1387.